برخی روایت‌ها تنها به بازگویی یک داستان بسنده نمی‌کنند، بلکه ما را وادار می‌سازند تا موضع خود را مشخص کنیم. «پرسپولیس» یکی از همین روایت‌هاست.
به تاریخ ۱۹ مارچ، در چارچوب برنامه‌ای که شاروالی آلکورکون به مناسبت هشتم مارچ، روز جهانی زن، برگزار کرده بود، ماریا خوسه آر. بکداس، رئیس انجمن نت‌ومنینگ، در مراسمی اشتراک کرد که در آن فلم «پرسپولیس» به نمایش گذاشته شد. او همچنان گردانندگی میزگردی را بر عهده داشت که پس از نمایش فلم برگزار شد. در این میزگرد، خدیجه امین و نیلوفر صابری توضیح دادند که حقوق، به‌ویژه حقوق زنان، چگونه می‌توانند بسته به شرایط اجتماعی و سیاسی پیشرفت کنند یا به عقب برگردند.
Persepolis «پرسپولیس» درباره ایران است، اما در عین حال به هویت، آزادی، تحمیل و مقاومت در خصوصی‌ترین بخش‌های زندگی یک زن نیز می‌پردازد. این فلم داستان تأثیرگذار دختری ایرانی را از زمان انقلاب اسلامی تا امروز روایت می‌کند. با به قدرت رسیدن بنیادگرایان، زنان مجبور به پوشیدن حجاب می‌شوند و هزاران نفر به زندان می‌افتند. هم‌زمان، جنگ ایران و عراق نیز جریان دارد و مرجان با موسیقی پانک و گروه‌های موسیقی ABBA و Iron Maiden آشنا می‌شود. هنگامی که به نوجوانی می‌رسد، والدینش او را به اروپا می‌فرستند؛ جایی که با فرهنگی کاملاً متفاوت از فرهنگ کشورش روبه‌رو می‌شود. شخصیت اصلی به‌خوبی با زندگی جدیدش سازگار می‌شود، اما تنهایی را تاب نمی‌آورد و نزد خانواده‌اش برمی‌گردد؛ هرچند این بازگشت به معنای بر سر کردن حجاب و تسلیم شدن در برابر جامعه‌ای استبدادی باشد.
نمایش فلم، نقطه آغاز گفت‌وگویی دشوار اما ضروری درباره شکنندگی حقوق زنان و مسئولیت جمعی ما در برابر عقب‌گرد این حقوق بود. در میزگرد پس از نمایش، دو زن با تجربه‌های زندگی‌ای حضور داشتند که با همان واقعیتی گره خورده است که فلم به تصویر می‌کشد: نیلوفر صابری، فعال ایرانی حقوق بشر، و خدیجه امین، ژورنالیست افغان و مدافع حقوق زنان. این دو تجربه متفاوت، یک وجه مشترک دارند: تأثیر مستقیم رژیم‌هایی که کنترول زنان را به ابزاری سیاسی تبدیل کرده‌اند.
از همان آغاز، گفت‌وگو بر یک واقعیت روشن متمرکز شد: «پرسپولیس» تنها درباره گذشته نیست؛ درباره امروز است، و امروز چندان هم دور نیست.
نیلوفر صابری با صراحت از این موضوع سخن گفت و داستان مرجان را به تجربه شخصی خود پیوند داد: حقوق می‌توانند در مدت‌زمان بسیار کوتاهی از بین بروند. آنچه در یک مقطع بخشی از زندگی روزمره است ــ آموزش، آزادی رفت‌وآمد و توانایی تصمیم‌گیری ــ ممکن است با تغییر شرایط سیاسی به موضوع محدودیت یا حتی جرم تبدیل شود. مسیر زندگی او، از ترک ایران پس از استقرار حکومت دینی اسلام‌گرا تا فعالیت‌های امروزش، نمونه‌ای از گسست ناگهانی میان زندگی‌ای است که فرد می‌تواند برای خود انتخاب کند و زندگی‌ای که بر او تحمیل می‌شود.
در کنار این روایت، خدیجه امین دیدگاه زنان افغان را مطرح کرد؛ جایی که عقب‌گرد حقوق نه‌تنها سریع، بلکه نظام‌مند بوده است. محروم ساختن زنان از آموزش و کار، پیامدی جانبی نیست، بلکه راهبردی عمدی برای کنترول آنان است. تجربه او به‌عنوان ژورنالیست در افغانستان و خروجش از کشور پس از بازگشت طالبان به قدرت، نشان می‌دهد که چگونه از دست دادن استقلال اقتصادی و دسترسی به آموزش، زنان را در موقعیتی به‌ویژه آسیب‌پذیر قرار می‌دهد.
یکی از محورهای اصلی گفت‌وگو، رابطه میان آموزش و کار بود. بدون دسترسی به هر دوی این‌ها و بدون استقلال اقتصادی، حقوق و توانایی مقاومت از میان می‌روند.
گفت‌وگو سپس به موضوعی به‌ویژه نگران‌کننده رسید: خطر عادی‌سازی. در افغانستان، اقدامات رژیم طالبان از سوی سازمان‌های مختلف به‌عنوان «آپارتاید جنسیتی» توصیف شده‌اند؛ ساختاری قانونی و اجتماعی که هدف آن حذف زنان از عرصه عمومی است. اما پرسشی که مطرح شد، دامنه گسترده‌تری داشت: آیا ممکن است چنین دیدگاهی گسترش یابد یا از سوی جامعه بین‌المللی پذیرفته یا تحمل شود؟
پاسخ، هرچند با ملاحظاتی همراه بود، به وجود خطری واقعی اشاره داشت: عادی‌سازی همیشه به شکل پذیرش آشکار صورت نمی‌گیرد؛ گاهی از راه بی‌عملی، کم‌اهمیت جلوه دادن مسئله یا بی‌تفاوتی رخ می‌دهد. وقتی این عقب‌گردها «مشکلات دیگران» تلقی شوند، توانایی جامعه جهانی برای واکنش نشان دادن تضعیف می‌شود. پس چه می‌کنیم؟ فقط تماشا می‌کنیم یا اقدام می‌کنیم؟ مسئولیت تنها بر دوش حکومت‌ها نیست؛ سازمان‌ها، شرکت‌ها و رهبران اجتماعی نیز در برابر این مسئله مسئول‌اند.
در این نشست، سرکوب شدید و نگران‌کننده‌ای که جامعه ایران در شرایط کنونی با آن روبه‌روست نیز بررسی شد. نیلوفر صابری بر ضرورت مداخله خارجی برای بازگرداندن آزادی‌ها و حقوق اساسی تأکید کرد. موضوع پیچیده دیگری که مورد بحث قرار گرفت، حجاب بود. در فلم «پرسپولیس»، حجاب نمادی از تحمیل سیاسی بر بدن زن است. نیلوفر صابری نیز به‌روشنی آن را شکلی از سلطه مردسالارانه بر زنان می‌داند. با این حال، بحث‌های امروز در اروپا بُعد دیگری از این مسئله را مطرح می‌کنند: تحمیل پوشش‌های خاص و همچنان ممنوع کردن آن‌ها تا چه اندازه می‌تواند به ابزاری برای کنترول تبدیل شود؟
در شرایطی که در برخی محیط‌ها ممکن است برابری جنسیتی دستاوردی تثبیت‌شده به نظر برسد، این نکته یادآوری شد که هیچ پیشرفتی تضمین‌شده نیست. همان‌طور که «پرسپولیس» نشان می‌دهد، تاریخ می‌تواند سریع‌تر از آنچه تصور می‌کنیم تغییر کند.
نویسنده: María José R. Becedas
