برخی لباس‌ها بدن را می‌پوشانند و برخی دیگر بحث‌های گسترده‌ای را برمی‌انگیزند. برقع و نقاب از دسته دوم‌اند: پیش از آن‌که حتی با زنی که آن‌ها را می‌پوشد آشنا شویم، تصور می‌کنیم چیزهایی درباره او می‌دانیم؛ درباره داستان زندگی‌اش، آزادی‌اش و سکوتش.
اما در واقع، تقریباً هیچ‌چیز درباره او نمی‌دانیم.
حجاب زنان در آغاز به‌عنوان نمادی مذهبی پدید نیامد، بلکه نشانه‌ای اجتماعی بود. در تمدن‌های باستانی خاورمیانه و اروپا، مدت‌ها پیش از ظهور اسلام، پوشاندن سر و بدن زنان، آن‌ها را از یکدیگر متمایز می‌کرد: نشان‌دهنده طبقه اجتماعی، تأهل یا مجرد بودن و آزاد یا برده بودن زن بود. خاستگاه این پوشش بیشتر جنبه عملی داشت تا معنوی.
با گذشت زمان و دگرگونی سنت‌ها، معنای این پوشش‌ها نیز تغییر کرد. اسلام سنت‌های فرهنگی گوناگونی را به ارث برد و آن‌ها را متناسب با مناطق و دوره‌های مختلف بازتفسیر کرد. اگر به قرآن نگاه کنیم، این متن دینی از حیا و پوشش متین به‌عنوان یک فضیلت یاد می‌کند. حیا در فرهنگ‌های اسلامی مختلف به شیوه‌های متفاوتی تفسیر شده است؛ از لباس گشاد و رنگارنگ «بوبو» در سنگال گرفته تا لباس «شلوار قمیص» زنان مسلمان پاکستان. به این ترتیب، شیوه‌های گوناگونی برای پوشاندن بدن شکل گرفت؛ از یک روسری ساده تا برقع. متأسفانه، برقع به آشکارترین نماد سرکوب و آپارتاید جنسیتی تحمیل‌شده از سوی رژیم طالبان در افغانستان تبدیل شده است.
زنان و دختران افغان از حق آموزش، حق کار و حتی حق اساسی ابراز نظر در فضای عمومی محروم شده‌اند. با این حال، همیشه چنین نبوده است. دهه‌هایی وجود داشت که خیابان‌های کابل پر از دانشجویان، آموزگاران و داکترانی بود که بدون پوشش کامل صورت و بدن، با آرامشی که امروز تقریباً غیرقابل تصور به نظر می‌رسد، به سوی دانشگاه‌ها و دفاتر کار خود می‌رفتند.
پس از سال‌ها جنگ و گسست اجتماعی، بازگشت طالبان باعث شد پوشیدن برقع اجباری شود. وقتی چیزی دیگر انتخاب خود فرد نباشد، به ابزاری برای خاموش ساختن او تبدیل می‌شود. پارچه‌ای که با انتخاب فرد می‌تواند بخشی از سنت باشد، وقتی تحمیل شود، به مرزی محدودکننده تبدیل می‌شود.
آزادی در آن سوی مرزها نیز می‌تواند تلخ باشد
برخی زنان افغان برای فرار از یک رژیم افراط‌گرا به کشورهای غربی پناه می‌آورند. سپس اتفاقی غیرمنتظره رخ می‌دهد. بسیاری از آن‌ها نمی‌خواهند دوباره برقع یا نقاب بپوشند؛ برخی نیز تنها به حفظ یک روسری سبک ادامه می‌دهند؛ شیوه‌ای شخصی برای آشتی دادن گذشته و حال. راهی برای زندگی در اروپا، بدون آن‌که ریشه‌های خود را در افغانستان قطع کنند. راهی برای یادآوری این‌که هویت‌شان هنوز پابرجاست.
اما درست در همین زمان درمی‌یابند که در اینجا نیز نگاه‌هایی وجود دارد که بر آن‌ها سنگینی می‌کند.
دیگر کسی از آن‌ها نمی‌خواهد خود را بپوشانند؛ اما گاهی از آن‌ها انتظار می‌رود که حجاب‌شان را بردارند.
جهت قضاوت تغییر می‌کند، اما خود قضاوت از میان نمی‌رود. پوشش همچنان پیش از خود شخص سخن می‌گوید و آزادی بار دیگر از بیرون تعریف می‌شود.
در تمام این ماجرا نوعی تناقض خاموش وجود دارد: زنانی که جنگ، تبعید و فقدان‌های بسیاری را پشت سر گذاشته‌اند، به‌خاطر آنچه دیگران تصور می‌کنند باید نماینده‌اش باشند، با دشواری روبه‌رو می‌شوند. گویی رهایی زنان باید یونیفورم مشخصی داشته باشد؛ گویی استقلال زنانه تنها زمانی قابل تشخیص است که با ظاهری آشنا برای تماشاگر همراه باشد.
شاید مشکل هرگز خود حجاب نبوده است.
شاید مشکل همیشه این نیاز جمعی بوده که پیش از شنیدن صدای یک زن، درباره معنای وجود و هویت او تصمیم بگیریم.
شاید نگاه واقعاً انسان‌گرایانه در چیزی بسیار ساده‌تر و در عین حال بسیار دشوارتر نهفته باشد: به‌جای آن‌که تصمیم بگیریم چه کسی حق دارد آزادی دیگران را تعریف کند، بپذیریم که آزادی همیشه در نگاه نخست قابل تشخیص نیست. و گاهی انقلابی‌ترین کار، برداشتن یک پارچه نیست، بلکه بازگرداندن حق ابراز آزادانه نظر و بیان به زنی است که آن را می‌پوشد.
نویسنده: Cristina Catena Gasco
تصویر: Shamsia Hassani
